'आणीबाणीची ५० वर्षे : बिहार आंदोलन आणि आणीबाणी' विषयावर पाटण्यात २४ जूनला 'हिंदुस्थान समाचार'तर्फे चर्चासत्र

- संघाचे सुनील आंबेकर, आयजीएनसीएचे अध्यक्ष राम बहादूर राय आणि बिहारचे मंत्री प्रमोद कुमार यांची उपस्थिती

पाटणा, 21 जून (हि.स.) - भारताची लोकशाही विषयक जाणीव कोणत्याही संकटापेक्षा अधिक प्रबळ ठरली आहे, याची साक्ष इतिहास देतो. ज्या राष्ट्राने ब्रिटीश राजवटीच्या बेड्या तोडल्या, त्याच राष्ट्राने आणीबाणीच्या त्या काळ्या कालखंडाचा, ज्याने लोकशाहीलाच धोक्यात आणले होते, त्याचा सामना केला. त्या संघर्षाचे, त्या जाणीवेचे आणि लोकशाही वारशाचे स्मरण करण्यासाठी पाटणा पुन्हा एकदा राष्ट्रीय चर्चेचे केंद्र बनण्यास सज्ज झाले आहे. बुधवार, २४ जून रोजी दुपारी १:३० वाजता, देशातील पहिली बहुभाषिक वृत्तसंस्था 'हिंदुस्थान समाचार'तर्फे पाटण्यातील मीठापूर इन्स्टिट्यूशनल एरिया येथील 'चंद्रगुप्त इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट'मध्ये आणीबाणीची ५० वर्षे : बिहार आंदोलन आणि आणीबाणी या विषयावर एका राष्ट्रीय परिसंवादाचे आयोजन करण्यात आले आहे.

या परिसंवादाचे संयोजक आणि 'हिंदुस्थान समाचार'चे मुख्य समन्वयक डॉ. राजेश तिवारी यांनी सांगितले की, 'इंदिरा गांधी नॅशनल सेंटर फॉर द आर्ट्स' (आयजीएनसीए) चे अध्यक्ष आणि 'हिंदुस्थान समाचार'चे समूह संपादक राम बहादूर राय हे मुख्य वक्ते असतील. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे अखिल भारतीय प्रचार प्रमुख सुनील आंबेकर हे प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित राहतील. या कार्यक्रमाचे अध्यक्षस्थान 'हिंदुस्थान समाचार' समूहाचे अध्यक्ष अरविंद भालचंद्र मार्डीकर भूषवतील. बिहार सरकारचे कला, संस्कृती आणि युवा व्यवहार तसेच खाण आणि भूगर्भशास्त्र मंत्री डॉ. प्रमोद कुमार हे सन्माननीय अतिथी असतील. पाटण्यातील 'चंद्रगुप्त इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट'चे मुख्य प्रशासकीय अधिकारी आणि संचालक डॉ. कुमुद कुमार हे स्वागत समितीचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहतील. या व्यतिरिक्त, माजी केंद्रीय मंत्री अश्विनी चौबे आणि ज्येष्ठ स्तंभलेखक व माजी विधान परिषद सदस्य डॉ. हरेंद्र प्रताप हे देखील आपले विचार मांडतील आणि आणीबाणी, वृत्तपत्र स्वातंत्र्य व बिहार आंदोलन या विविध पैलूंवर प्रकाश टाकतील.

डॉ. राजेश तिवारी यांनी नमूद केले की, हा परिसंवाद केवळ आणीबाणीच्या त्या काळ्या अध्यायाची आठवण करून देणार नाही, तर स्वातंत्र्याच्या खऱ्या अर्थाची 'स्व'ची जाणीव करून देईल आणि भावी पिढ्यांना लोकशाहीच्या रक्षणाचे महत्त्व पटवून देईल. २५ जून १९७५ ची रात्र भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासात कायमची कोरली गेली आहे, कारण याच रात्री संपूर्ण देशात आणीबाणी लागू करण्यात आली होती. आणीबाणी ही भारतीय लोकशाहीसमोरील सर्वात कठीण परीक्षा मानली जाते; वृत्तपत्रांवरील सेन्सॉरशिप, विरोधी पक्षाच्या नेत्यांची धरपकड आणि नागरी स्वातंत्र्यांवरील निर्बंधांनी लोकशाहीच्या मूळ गाभ्यालाच आव्हान दिले होते.

या वर्षी आणीबाणीला ५० वर्षे पूर्ण होत आहेत. या निमित्ताने, 'चंद्रगुप्त इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट'मध्ये लोकशाही, बिहार आंदोलन, आणीबाणी आणि राष्ट्रनिर्मिती या विविध पैलूंवर चर्चा करण्यासाठी एका परिसंवादाचे आयोजन करण्यात आले आहे. या कार्यक्रमात पत्रकारिता आणि सामाजिक चळवळींशी संबंधित अनेक मान्यवर आपली मते मांडणार आहेत.

डॉ. राजेश तिवारी यांनी नमूद केले की, प्राचीन पाटलीपुत्र हे भारताच्या राजकीय, सांस्कृतिक आणि बौद्धिक जाणीवेचे केंद्र राहिले आहे. याच भूमीवर चंद्रगुप्त मौर्य यांचे राष्ट्रनिर्मितीचे प्रयत्न आणि सम्राट अशोक यांचे लोककल्याणकारी शासन साकार झाले, तसेच जगाला सुशासनाचा मार्ग दाखवला गेला. या भूमीने स्वातंत्र्यलढा अनुभवला आणि पुढे लोकशाहीचे रक्षण करण्यासाठी उदयाला आलेल्या जनशक्तीचे ती केंद्रबिंदू बनली. १९७४ मध्ये लोकनायक जयप्रकाश नारायण यांच्या नेतृत्वाखाली बिहारमध्ये सुरू झालेली चळवळ ही केवळ राजकीय बदलासाठीची मोहीम नव्हती; तर ती राष्ट्रजीवनातील नव्याने जागृत झालेल्या राष्ट्रीय भावनेचे म्हणजेच राष्ट्राच्या 'स्व'चे प्रकटीकरण होते. त्यानंतर अवघ्या एका वर्षाने, २५ जून १९७५ च्या रात्री लादण्यात आलेल्या आणीबाणीने देशाला याची जाणीव करून दिली की, स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ ब्रिटीश राजवटीतून मुक्तता नव्हे; तर विचार, अभिव्यक्ती आणि असहमतीचे रक्षण हा देखील त्याचा अविभाज्य भाग आहे. आजच्या पिढीने ब्रिटीश राजवट किंवा आणीबाणीचा काळ पाहिलेला नाही. अशा परिस्थितीत, त्यांना इतिहासाच्या या टप्प्यांची ओळख करून देणे ही काळाची गरज आहे.

---------------

हिन्दुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी